Ngày cải táng bố nuôi, bác trưởng chi cấm tôi chống gậy vì "người dưng không được đứng hàng con cháu", rồi gạch tên tôi khỏi gia phả trước mặt cả họ — tôi không cãi một câu, cho tới lúc mẹ tôi mở cái tủ gỗ đầu giường

"Người ngoài dòng máu thì đứng ngoài mà nhìn. Không chống gậy, không đứng hàng con cháu lúc hạ huyệt — kẻo tổ tiên quở."

"Bác nói ai?"

"Nói anh."

Bác Quyền không quay đầu. Bác ngồi giữa chiếu, tay vẫn xoay cái chén hạt mít.

"Tôi nói anh Kiên đấy. Nghe rõ chưa?"

"Rõ."

"Rõ mà còn hỏi."

"Cháu hỏi cho chắc. Ở đây đông người, cháu sợ nghe nhầm."

Sân nhà thờ chi trải bốn cái chiếu, bốn chục người ngồi kín. Tôi ngồi mép chiếu ngoài cùng, cạnh cái xô vữa tôi để lại hôm qua.

"Anh đừng tự ái." Bác Quyền đặt chén xuống. "Việc họ có phép tắc của việc họ. Cải táng cho cụ ông là việc của con cháu ruột."

"Bố cháu."

"Cái gì?"

"Bác vừa gọi là cụ ông. Cháu gọi là bố."

Chiếu bên kia có tiếng ai đó hắng giọng.

"Đấy." Bác Quyền chỉ tay ra giữa sân. "Cả họ nghe chưa. Cái kiểu ăn nói đó đấy."

"Cháu nói gì sai ạ?"

"Anh gọi ai bằng gì là quyền anh. Nhưng gia phả không ghi theo cái miệng."

Ông Ba mất ba năm trước. Ba năm nay rằm mùng một tôi vẫn thắp, vẫn quét, không ai trong họ thấy phiền. Đến hôm nay, khi họ Trần quy tập mộ về khu mộ tổ mới, tôi thành người ngoài.

"Bác Quyền." Vợ tôi ngồi phía sau, giọng run. "Nhà cháu đi làm khu mộ hai tháng nay…"

"Cô im."

"Dạ?"

"Đàn bà ngồi ngoài, đừng chen vào việc họ."

Thảo cúi xuống. Tôi khẽ đặt tay lên đầu gối vợ, ý bảo thôi.

"Bác cứ nói tiếp ạ." Tôi nói.

"Nói tiếp cái gì. Tôi nói xong rồi."

"Chưa xong đâu bác. Bác mới nói cháu không được chống gậy. Còn khoản gia phả bác chưa nói."

Bác Quyền ngẩng lên. Lần đầu bác nhìn thẳng vào tôi.

"Anh khôn phết."

"Cháu chỉ nghe."

"Ừ thì gia phả." Bác vỗ tay xuống chiếu. "Đợt này khắc lại toàn bộ bằng gỗ mít, một trăm hai mươi triệu, ông Đường trên huyện làm. Khắc lại thì phải rà lại. Rà lại thì cái gì lẫn phải gạt ra."

"Cháu là cái gì lẫn ạ?"

"Tôi không nói thế."

"Bác vừa nói."

"Tôi nói nguyên tắc!"

Bác Quyền nói to hơn cần thiết. Mấy cụ ngồi hàng trên nhìn nhau.

Cạnh tôi, mẹ tôi bỗng bấu vào cổ tay tôi.

Bà Ba năm nay bảy mươi tám, tay gầy, móng tay cắt sát. Bà bấu mạnh đến mức tôi giật mình.

"Mẹ?"

"Kiên à…"

"Dạ."

"Mẹ có cái này…"

Bà dừng.

"Cái gì ạ?"

Bà nhìn ra giữa sân. Cô Út đang ngồi ở chiếu đàn bà, tay cầm chén nước.

"Thôi." Mẹ tôi thả tay ra. "Về nhà rồi mẹ nói."

"Mẹ nói bây giờ đi."

"Đông người."

Tôi định hỏi nữa thì có tiếng chén đặt xuống chiếu.

Cô Út đứng dậy, chén nước còn gần đầy, đi thẳng vào bếp.

Bác Quyền liếc theo em gái mình một cái rất nhanh, rồi quay lại phía tôi:

"Anh Kiên."

"Dạ."

"Ngày hai mươi tháng này bốc mộ. Anh cứ ra khu mộ, muốn làm gì thì làm. Nhưng lúc hạ huyệt, anh lui ra sau hàng rào."

"Vâng."

"Vâng là được." Bác gật. "Người biết điều thì đỡ mệt cả họ."

Tôi nhìn xuống bàn tay mình. Mười đầu ngón còn vết xi măng chưa kỳ hết.

Ở phía bếp, cô Út đứng quay lưng ra sân, rất lâu, mà chẳng nhóm lửa.

Chương 2 — Hai tháng ở khu mộ

"Ai kéo điện ra khu mộ tổ vậy các bác?"

"Thằng Kiên."

"Thằng Kiên nào?"

"Con nuôi ông bà Ba ấy."

Tôi đang bắc thang, nghe hết. Tôi cứ bắt tiếp cái đèn pha lên trụ.

"Chú Kiên ơi." Thằng cháu họ đứng dưới ngước lên. "Chú kéo từ đâu ra tận đây thế?"

"Từ trạm bơm."

"Xa thế cơ à?"

"Hai trăm mét dây. Sáu cái cột."

"Chú làm mấy hôm?"

"Mười một hôm."

"Cái máy bơm chú lắp hôm nọ nó kêu."

"Kêu thế nào?"

"Kêu è è."

"Tí chú xuống xem. Chắc lọt cát."

"Chú làm cả nước nữa à?"

"Ừ."

"Ai trả tiền cho chú?"

Tôi bắt xong con vít mới trả lời.

"Không ai trả."

"Sao chú làm?"

"Vì bố chú nằm ở đây."

Thằng bé không hỏi nữa.

Ba hôm sau, tôi đứng sau cái cột hiên nhà thờ chi, tay còn cầm cuộn băng dính điện, nghe bác Quyền nói với ban khánh tiết:

"Khoản điện nước ngoài đó cứ tính vào mục nhân công. Bao nhiêu ông ghi vào cho tôi."

"Thằng Kiên nó không lấy tiền, anh ạ."

"Không lấy là chuyện của nó. Nhưng sổ sách phải ghi là có trả."

"Sao lại ghi có trả khi mình chưa trả?"

"Ông này." Bác Quyền cười. "Ghi là có trả thì sau này con cháu đọc lại, nó hiểu là họ mình thuê thợ. Chứ ghi không trả, người ta lại tưởng nó là công đức của nhà nó. Nó có phải người họ đâu mà công đức."

Ông trong ban khánh tiết im.

Tôi không bước ra.

Tối đó, Trung dựng xe ở sân, gọi với vào:

"Chú Kiên."

"Ừ."

"Cái mái tôn ngoài khu mộ chú dựng lệch."

"Lệch chỗ nào?"

"Nhìn từ cổng vào nó lệch."

"Anh ra đấy đứng đâu mà nhìn?"

"Tôi ngồi trên xe tôi nhìn."

"Vậy thì lệch thật." Tôi vặn nốt cái ốc. "Ngồi trên xe nhìn cái gì cũng lệch."

Trung khựng lại nửa giây. Rồi cười khẩy.

"Thợ có khác."

"Ừ, tôi thợ."

"Tôi nói thật nhé chú. Công ty tôi ngoài thành phố thuê thợ, một ngày sáu trăm, làm không được là đuổi."

"Sáu trăm là rẻ."

"Rẻ á?"

"Ừ. Bọn tôi làm cả cột điện với cả bể ngầm. Sáu trăm thì thuê được nửa ngày."

"Chú tính tiền với họ đấy à?"

Tôi để cái cờ-lê xuống.

"Không. Anh tính. Từ nãy giờ toàn anh tính."

Trung không nói nữa, dắt xe vào.

Đêm ấy mẹ tôi ngồi ở đầu giường rất lâu, cạnh cái tủ gỗ hai cánh chốt bằng chốt gỗ.

"Mẹ chưa ngủ ạ?"

"Ừ."

"Mẹ nghĩ gì?"

"Nghĩ ngày hai mươi."

"Mẹ đừng nghĩ. Con lui ra sau hàng rào thì con lui."

Mẹ tôi không đáp.

Bà chỉ với tay, đặt lòng bàn tay lên mặt cái tủ gỗ, như người ta đặt tay lên trán đứa trẻ đang sốt.

Chương 3 — Nét gạch

"Bác cho hỏi, cái tên này ghi vào nhánh nào ạ?"

Ông Đường thợ khắc trải tờ giấy can ra giữa chiếu, chỉ đầu bút chì vào một ô.

"Trần Trung Kiên, sinh 1986. Con ông Trần Văn Ba. Trong sổ hộ khẩu cũ có, mà trong bản gia phả năm 1998 lại không có. Nên tôi hỏi."

Sân im. Tôi ngồi ngoài cùng, như hôm trước.

"Gạch."

Bác Quyền nói gọn một tiếng.

"Dạ?"

"Gạch đi."

"Gạch là bỏ hẳn hả bác?"

"Bỏ hẳn."

Ông Đường cầm bút chì, không hạ xuống.

"Bác Quyền này. Tôi làm gia phả hai chục năm rồi. Con nuôi có giấy tờ thì các họ người ta vẫn ghi, chỉ ghi thêm hai chữ trong ngoặc thôi."

"Họ khác thì kệ họ khác."

"Nhưng…"

"Ông Đường." Bác Quyền chồm người tới. "Ai trả tiền ông?"

"Dạ họ trả."

"Ai đứng ra thuê ông?"

"Bác."

"Vậy ông hỏi tôi hay ông hỏi ai?"

Ông Đường nhìn quanh sân một vòng. Không ai nói gì.

Ông hạ bút chì xuống, kéo một nét ngang qua ô có tên tôi. Nét chì mảnh, xám, dứt khoát.

Có người nhìn tôi. Có người nhìn xuống chiếu.

"Xong." Bác Quyền vỗ tay một cái. "Việc tiếp theo."

"Bác."

Tôi lên tiếng.

"Gì?"

"Cháu xin hỏi một câu thôi ạ."

"Hỏi."

"Bản gia phả năm 1998, ai lập ạ?"

Bác Quyền ngừng nửa giây.

"Tôi lập."

"Năm đó cháu mười hai tuổi, đã ở nhà bố mẹ cháu sáu năm."

"Thì sao?"

"Không sao ạ. Cháu chỉ hỏi cho biết."

"Anh định nói tôi cố tình bỏ tên anh à?"

"Cháu không nói gì cả. Bác vừa nói đấy chứ."

Mặt bác Quyền đanh lại. Bác đứng dậy, phủi hai ống quần.

"Cả họ nghe đây. Tôi làm việc họ ba mươi năm, chưa ai bảo tôi thiên vị. Gia phả là để con cháu sau này biết gốc mình ở đâu. Ghi lẫn vào là loạn dòng. Loạn dòng thì mai kia con cháu lấy nhau, ai chịu trách nhiệm?"

"Phải đấy." Có tiếng phụ hoạ. "Nguyên tắc là nguyên tắc."

"Bác Quyền nói chuẩn."

Bên chiếu đàn bà, mẹ tôi lau mắt bằng vạt áo.

Cô Út ngồi cạnh mẹ tôi, mười ngón siết vào nhau đến trắng bệch. Cô không nhìn ai cả.

Chương 4 — Con bé nghe được

"Bố ơi, người dưng nước lã là gì hả bố?"

Bé Su ngồi yên sau, hai tay ôm bụng tôi. Tôi bóp phanh chậm lại.

"Ai nói với con?"

"Ở sân nhà thờ. Con đứng cạnh cái nồi nước ấy."

"Bác nào nói?"

"Bác đội cái mũ nồi."

Tôi tấp xe vào vệ đường.

"Con nghe được câu gì?"

"Bác ấy bảo bố là người dưng nước lã." Con bé nói tỉnh queo. "Rồi bác gái bảo cả họ chả ai mời."

"Rồi con nói gì?"

"Con không nói gì. Con đi lấy nước cho bà."

"Su này."

"Dạ."

"Người dưng nước lã là người không có họ hàng gì với mình."

"Vậy bố với ông nội không họ hàng gì à?"

"Có chứ."

"Sao bác ấy bảo không?"

Tôi nhìn ra cánh đồng. Lúa đang đứng cái.

"Vì có hai kiểu họ hàng." Tôi nói. "Một kiểu là giống nhau ở trong máu. Một kiểu là có người nuôi mình lớn."

"Bố là kiểu nào?"

"Kiểu thứ hai."

"Kiểu thứ hai có kém hơn không bố?"

"Không."

"Sao bác ấy nói như là kém hơn?"

Tôi không trả lời được câu đó.

Tối ấy về đến ngõ thì đèn nhà đã sáng. Bác Quyền ngồi ghế giữa nhà, bà Tuyết vợ bác ngồi cạnh, trước mặt là một tờ giấy đánh máy và một cái bút bi. Mẹ tôi ngồi mép giường.

"Bà ký vào đây cho gọn." Bà Tuyết đẩy tờ giấy. "Ký rồi họ đứng ra trông coi, bà khỏi lo."

"Trông coi cái gì cơ ạ?" Tôi để cái túi đồ nghề xuống thềm.

"Anh về rồi đấy à."

"Trông coi cái gì ạ?"

Bác Quyền không ngẩng lên.

"Nhà và hai sào đất ngoài đồng Cửa Quán. Đất hương hoả của chi. Bà cụ già rồi, để họ đứng tên trông coi cho phải phép."

"Đất đó bố cháu mua năm 1997, có sổ."

"Mua bằng tiền gì?"

"Bằng tiền bố mẹ cháu bán lứa lợn."

"Ai làm chứng?"

"Cái sổ làm chứng."

Bà Tuyết cười nhẹ.

"Anh này. Anh nói chuyện với người lớn mà cứ giấy với sổ."

"Cháu là thợ. Cháu quen cái gì đo được."

"Đo được." Bà Tuyết lặp lại. "Rồi anh đo được cái tình họ hàng không?"

"Bác đo giúp cháu."

Bà Tuyết quay sang mẹ tôi, giọng đổi hẳn — mềm hơn, nhưng lạnh hơn:

"Bà Ba này. Tôi nói thật lòng nhé. Bà nhặt nó về là việc của bà. Đừng bắt cả họ nhận."

Trong nhà im.

Mẹ tôi ngẩng lên. Bà nhìn bà Tuyết rất lâu.

"Cô Tuyết."

"Dạ."

"Cô vừa nói tôi nhặt nó về."

"Thì… ai chả biết."

"Ai biết?"

"Cả làng biết chứ ai."

"Cả làng biết tôi nhặt." Mẹ tôi nói chậm. "Thế cả làng có biết ai đặt nó xuống không?"

Bác Quyền đang cầm cái bút bi.

Cái bút rơi xuống mặt bàn, lăn một vòng.

"Bà nói cái gì đấy?"

"Tôi hỏi thôi."

"Bà già rồi, đừng nói linh tinh."

"Ừ." Mẹ tôi cúi xuống. "Tôi già rồi."

Bác Quyền đứng dậy, gấp tờ giấy đút túi, đi ra cửa. Đến ngưỡng cửa bác quay lại, chỉ tay vào tôi:

"Anh liệu hồn. Đừng có xúi bà cụ."

"Cháu không xúi ai cả."

"Tốt nhất là thế."

Xe máy nổ ngoài ngõ, xa dần.

Mẹ tôi vẫn ngồi mép giường, hai tay chống xuống chiếu như người vừa đi bộ một quãng rất dài.

"Mẹ."

"Ừ."

"Mẹ vừa nói gì thế?"

Bà không đáp. Bà nhìn xuống cái tủ gỗ đầu giường.

Chương 5 — Xin bác một điều

"Bác Quyền."

"Gì."

"Cháu xin bác một phút."

Bác Quyền đang đứng ở cổng khu mộ, tay cầm cuộn thước dây, chỉ trỏ cho mấy người xây bồn hoa. Bác không quay lại.

"Nói."

"Bác gạch tên cháu, cháu chịu."

"Đương nhiên là anh chịu."

"Cháu không xin ghi lại."

"Vậy anh xin cái gì?"

Gió trên gò Đầu Voi thổi ngang, mấy sợi tóc bạc trên đầu bác dựng lên.

"Cháu chỉ xin bác một điều. Đừng nói câu đó trước mặt mẹ cháu nữa."

"Câu nào?"

"Câu người dưng nước lã."

Bác Quyền quay lại. Bác cười. Cái cười hắt ra bằng mũi.

"Anh dạy tôi ăn nói đấy à?"

"Cháu xin."

"Xin cái gì. Sự thật thì phải nói."

"Sự thật ấy mẹ cháu nghe ba mươi tư năm rồi bác ạ."

"Thì nghe thêm cũng chả sao."

"Bác." Tôi hạ giọng. Tôi nghe được cả tiếng mình. "Cháu chỉ xin đúng một lần này thôi."

Bác thấp hơn tôi nửa cái đầu, nhưng bác ngẩng lên nhìn tôi như nhìn một thằng thợ đang đòi thêm tiền công.

"Anh biết anh sai chỗ nào không?"

"Bác nói đi ạ."

"Anh cứ tưởng anh nhịn thì tôi phải nể anh." Bác gõ cuộn thước dây vào lòng bàn tay. "Anh nhịn là vì anh không có gì trong tay. Chứ nể nang gì."

"Vâng."

"Vâng cái gì?"

"Cháu không có gì trong tay thật."

"Thấy chưa."

Bác quay đi, rồi như sực nhớ, bác nói thêm, giọng to hẳn lên cho mấy người thợ nghe:

"Mà này. Ngày hai mươi anh cứ ra sớm mà nối điện cho cái máy phát. Việc anh làm được thì anh làm. Còn việc con cháu, để con cháu nó lo."

Mấy người thợ cúi mặt xuống bay vữa.

Tôi đi về phía cái tủ điện, mở nắp, kiểm tra lại từng đầu cốt.

Tối đó tôi ngồi ngoài hiên đến khuya. Mẹ tôi ra, ngồi xuống cạnh, tay cầm cái đèn pin.

"Kiên."

"Dạ."

"Mai kia mẹ chết, con đừng để họ đưa mẹ ra khu mộ đó."

Tôi quay phắt sang.

"Mẹ nói gì thế?"

"Mẹ nói thật."

"Mẹ đừng nói thế nữa."

"Vậy con hứa với mẹ một điều."

"Dạ."

"Ngày hai mươi, dù người ta nói gì, con cũng đừng bỏ về."

"Con không bỏ về đâu."

"Hứa đi."

"Con hứa."

Mẹ tôi gật đầu. Bà tắt đèn pin, ngồi im trong bóng tối rất lâu.

Rồi bà nói, nhỏ như nói với chính mình:

"Ba mươi tư năm rồi. Chắc cũng đủ lâu."

Chương 6 — "Tôi chịu trách nhiệm trước tổ tiên"

"Họ Trần này chỉ ghi máu mủ. Ai không phải máu mủ tôi gạch. Cả họ nghe rõ chưa? Tôi chịu trách nhiệm trước tổ tiên!"

"Bác nói to quá bác ơi."

"Tôi cố tình nói to!"

Ngày hai mươi. Sáu giờ sáng, bốn chục người áo tang trắng đứng kín gò Đầu Voi. Tiểu sành xếp hàng dưới mái tôn tôi dựng. Trên cái bàn phủ vải đỏ là bốn tấm gia phả gỗ mít còn thơm mùi sơn ta.

"Trước khi rước gia phả vào án, tôi có mấy lời."

Bác Quyền cầm micro của cái loa kéo.

"Ba mươi năm nay tôi lo việc chi họ. Chưa ai chê tôi làm sai." Bác dừng, đảo mắt một vòng. "Nhưng lần này có người bảo tôi cay nghiệt. Bảo tôi gạch tên người ta."

Không ai đáp.

"Tôi hỏi cả họ. Gia phả là cái gì?"

"Là gốc." Có tiếng đáp lại.

"Đúng. Là gốc. Mà gốc thì phải là máu."

"Phải!"

"Cho nên hôm nay, trước mặt tổ tiên, trước mặt ông Đường là người khắc, tôi nói một lần cho xong." Bác giơ cao tay. "Họ Trần này chỉ ghi máu mủ. Ai không phải máu mủ tôi gạch. Cả họ nghe rõ chưa? Tôi chịu trách nhiệm trước tổ tiên!"

Có tiếng vỗ tay lác đác.

Tôi đứng sau hàng rào sắt, đúng chỗ bác bảo. Thảo đứng cạnh, bé Su nắm tay mẹ nó.

"Bác Quyền." Cụ Nhiêu chín mươi tuổi ngồi ghế nhựa, chống gậy. "Nói vừa vừa thôi cháu."

"Cụ để cháu nói cho hết ạ."

"Hôm nay là ngày cải táng. Không phải ngày phân xử."

"Chính vì là ngày cải táng nên phải rõ ràng!" Bác Quyền quay hẳn về phía tôi, micro vẫn ở miệng. "Chứ để lập lờ, mai kia con cháu nó nhìn vào, nó tưởng họ Trần vơ vào ai cũng được à?"

Bé Su giật tay mẹ nó.

"Mẹ, bác ấy nói bố."

Thảo bịt tai con.

Tôi vẫn đứng yên.

"Anh Kiên." Bác Quyền gọi thẳng tên tôi qua loa. "Anh có ý kiến gì không?"

"Cháu không có ý kiến."

"Không có ý kiến thì tốt."

"Cháu chỉ xin bác tắt cái loa đi ạ. Con cháu nó đứng đây."

"Loa của họ, tôi thích bật thì bật."

Bác cười, và có lẽ vì cười mà bác đi thêm một bước nữa.

"Mà thôi, tôi nói cho công bằng." Bác giơ micro lên. "Tôi không ép ai. Cả họ nghe cho rõ: đứa nào chứng minh được nó có một giọt máu họ Trần, tôi khắc tên nó lên đầu trang. Tôi, Trần Văn Quyền, nói trước bàn thờ tổ. Có ông Đường đứng đây làm chứng."

Ông Đường ôm tráp lùi lại nửa bước.

"Bác nói thế thì to chuyện." Ông lí nhí.

"To gì mà to. Cứ chứng minh đi."

Sau lưng tôi có tiếng dép lê trên nền bê tông. Mẹ tôi đi tới, ôm một cái bọc vải nâu trước ngực.

"Mẹ." Tôi bước ra. "Mẹ vào trong ngồi đi."

Mẹ tôi không dừng. Bà đi qua tôi, qua hàng rào sắt, ra giữa sân.

Chương 7 — Cái sổ bìa xanh

"Bà cụ ra đây làm gì? Vào ngồi cho mát."

"Tôi có việc."

"Việc gì?"

"Việc anh vừa nói ngoài loa."

Bác Quyền hạ micro xuống.

"Bà cụ già rồi, đừng để người ta xúi."

"Không ai xúi tôi cả." Mẹ tôi nói. "Anh Quyền, anh vừa bảo gia phả chỉ ghi máu mủ."

"Đúng."

"Vậy tôi hỏi anh. Cái quyết định của xã năm 1992, anh tính sao?"

"Quyết định nào?"

Cụ Nhiêu gõ gậy xuống nền.

"Cái quyết định tôi ký làm chứng chứ quyết định nào."

"Cụ Nhiêu…"

"Tôi năm nay chín mươi." Cụ chống gậy đứng lên, người run nhưng giọng rõ. "Năm 1992 tôi làm phó chủ tịch xã. Ông bà Ba lên xin nhận con nuôi. Tôi ký vào biên bản. Tôi nhớ vì hôm ấy trời mưa, ông Ba đi chân đất."

"Cụ nhớ nhầm rồi."

"Tôi có nhầm được không thì tôi không biết." Cụ Nhiêu quay sang. "Bà Ba, giấy đâu?"

Mẹ tôi mở bọc vải: một tờ giấy pơ-luya ngả vàng, gấp tư, dấu đỏ mờ, và một quyển sổ hộ khẩu bìa xanh góc quăn.

"Ông Đường. Chú xem giùm tôi."

Ông Đường nhận tờ giấy bằng hai tay, đọc, rồi đọc to.

"Uỷ ban nhân dân xã… ngày mười hai tháng ba năm một chín chín hai… đồng ý cho ông Trần Văn Ba và bà Nguyễn Thị Ba nhận cháu trai sáu tuổi làm con nuôi… đặt tên là Trần Trung Kiên…"

Ông lật quyển sổ hộ khẩu.

"Trong hộ khẩu ghi rõ: quan hệ với chủ hộ — con."

Sân im.

"Giấy tờ là giấy tờ." Bác Quyền nói. "Pháp luật là pháp luật, gia phả là gia phả. Hai chuyện khác nhau."

"Khác thế nào ạ?" Tôi hỏi.

"Khác ở chỗ pháp luật cho anh cái quyền thừa kế. Còn gia phả nó ghi cái dòng máu. Anh muốn nhà đất thì anh cứ lấy, tôi không tranh. Nhưng tên trong gia phả thì không."

"Cháu có đòi nhà đất bao giờ đâu ạ."

"Chưa đòi thì sẽ đòi."

"Nhà và hai sào Cửa Quán đứng tên mẹ cháu. Mẹ cháu còn sống, ngồi đây. Bác hôm nọ mang giấy sang bảo mẹ cháu ký giao lại cho họ trông coi."

Vài người trong họ quay sang nhìn bác Quyền.

"Có chuyện đó à anh Quyền?"

"Tôi làm cho phải phép!"

"Phép nào bảo con đang sống thì lấy nhà mẹ?" Cụ Nhiêu gõ gậy. "Anh Quyền, cái đó xã cũng không dám làm."

"Tôi không lấy! Tôi trông coi!"

"Trông coi thì cần gì chữ ký."

Bác Quyền quay ngang, thở ra một hơi dài.

"Được. Nhà đất tôi bỏ. Tôi không đụng."

Bác chỉ tay vào tấm gia phả gỗ trên bàn.

"Nhưng cái này thì không. Tôi đã nói rồi: chỉ ghi máu mủ."

"Anh chắc chứ?" Mẹ tôi hỏi.

"Chắc."

"Anh vừa nói ngoài loa: đứa nào chứng minh được nó có một giọt máu họ Trần thì anh khắc tên lên đầu trang."

"Tôi nói thế."

"Cả họ nghe rồi chứ?"

"Nghe rồi!" Có tiếng đáp từ phía sau.

Mẹ tôi gật đầu.

Bà cúi xuống, lấy trong bọc vải ra một cái gói nữa — cái gói tôi chưa từng nhìn thấy trong ba mươi tư năm ở nhà bà.

Chương 8 — Cái áo len đỏ

"Bà cụ giấu cái gì trong đó vậy?"

"Cái áo."

"Áo?"

"Áo len đỏ."

Mẹ tôi mở lớp vải ngoài: một chiếc áo len trẻ con màu đỏ đã bạc thành màu gạch, cổ giãn, một bên vai sờn tướp, kèm mảnh giấy học trò gấp làm tám.

"Cái áo này là cái áo thằng bé mặc lúc tôi bế nó vào nhà." Mẹ tôi nói. "Sáng mười hai tháng ba, năm chín hai. Trời mưa. Nó ngồi ở cổng, ướt hết, ôm cái gói này."

"Thì sao?"

"Trong áo có mảnh giấy."

Mẹ tôi đưa mảnh giấy cho ông Đường.

"Chú đọc giùm tôi. Mắt tôi kém."

Ông Đường mở ra, nhìn hơi lâu.

"Sao thế chú?" Có người hỏi.

"Chữ… chữ này tôi thấy quen."

"Đọc đi."

Ông Đường hắng giọng.

"Cháu nó tên Kiên, sinh tháng chín tám sáu. Ông bà nuôi giùm. Sau này đừng hỏi nó là con ai. Mười hai tháng ba năm chín hai."

Không ai nói gì.

Rồi có tiếng một bà đứng hàng trên:

"Ơ… cái nét chữ này…"

"Sao cơ ạ?"

"Cái nét chữ này giống chữ trong sổ chi họ."

"Sổ chi họ ai ghi?"

"Anh Quyền ghi chứ ai."

Đầu người quay hết về một phía. Bác Quyền đứng im, micro vẫn cầm trên tay nhưng không đưa lên miệng.

"Chữ ai chả giống chữ ai." Bác nói. "Cái thời ấy học chung một thầy, viết chung một kiểu."

"Anh Quyền."

Mẹ tôi gọi.

"Gì."

"Sáng hôm đó tôi dậy sớm cho lợn ăn."

"Bà kể chuyện gì đấy?"

"Tôi ra cổng thì thấy nó ngồi đó rồi. Tôi bế nó vào. Tôi có nhìn ra ngõ."

"Rồi sao?"

"Có một người đàn ông đi xe đạp Thống Nhất, khung nam, cái chắn bùn sau móp một góc, đang đạp ra đầu làng."

Bác Quyền đổi chân.

"Xe Thống Nhất thì cả làng có mấy chục cái."

"Ừ, mấy chục cái." Mẹ tôi gật. "Nhưng lúc đó tôi có gọi với theo một tiếng."

"Bà gọi ai?"

"Tôi gọi: anh Quyền ơi."

Cái loa kéo rít lên một tiếng, rồi im.

"Người đó có quay lại không?" Cụ Nhiêu hỏi.

"Có." Mẹ tôi nói. "Quay lại rồi đạp nhanh hơn."

"Bà… bà nói láo." Bác Quyền bật ra. "Bà nhìn nhầm."

"Có thể tôi nhầm."

"Đấy! Bà cũng công nhận là nhầm."

"Nhưng tôi hỏi anh một câu thôi." Mẹ tôi nói, giọng vẫn nhỏ. "Ba mươi tư năm nay, sao anh chưa bao giờ hỏi tôi thằng bé đó ở đâu ra?"

Bác Quyền há miệng.

"Ai chả biết bà nhặt được."

"Nhặt ở đâu?"

"Ở… ở cổng nhà bà chứ ở đâu."

"Tôi có kể với ai là nhặt ở cổng đâu."

Sân im đến mức nghe rõ tiếng máy phát điện.

"Anh Quyền." Cụ Nhiêu chống gậy bước lên một bước. "Bà ấy nói đúng. Ba mươi tư năm, cả làng đồn mỗi người một kiểu. Người bảo nhặt ngoài chợ. Người bảo nhặt ở bến đò. Chỉ có mình anh, ngay từ năm đó, đã nói chắc như đinh là nhặt ở cổng."

"Cụ đừng có…"

"Tôi chín mươi rồi cháu ạ. Tôi chả bịa làm gì."

"Tôi… tôi nghe người ta nói lại!"

"Ai nói lại?"

"Tôi… không nhớ."

"Anh nhớ được cả cái cổng mà không nhớ được ai kể à?"

Bác Quyền lùi nửa bước. Cái micro rơi xuống bàn, đập vào tấm gia phả gỗ, kêu một tiếng khô.

"Thôi. Anh đừng chối nữa."

Cô Út đứng dậy, cầm chiếc nón lá, đi ra giữa sân, chậm, như người sợ ngã.

"Út." Bác Quyền quay phắt lại. "Mày ngồi xuống."

"Em ngồi ba mươi tư năm rồi anh."

"Út!"

"Cái áo len đó em đan." Cô không khóc. Giọng cô nhỏ, đều, như đang kể một việc bếp núc. "Mùa đông năm tám sáu. Len đỏ mua ở chợ Thá, hai lạng. Cổ em đan hỏng một lần phải tháo ra đan lại. Bà con ra đây mà xem, cái cổ nó lệch một bên."

Có mấy người bước lại. Có tiếng ai đó khẽ "ừ nhỉ".

"Út, mày im đi!"

"Anh Quyền." Cô Út quay sang anh trai. "Anh nhớ hôm đó anh bảo em cái gì không?"

"Tao không bảo gì hết."

"Anh bảo em: mày ngồi trong buồng, đừng ra."

"Không có!"

"Anh bảo: để tao đem đi chỗ nào tử tế. Rồi mai kia nó lớn, nó có phúc thì nó sống tốt."

"Tao không nói câu đó!"

"Anh nói ở gian bếp. Lúc đó bốn giờ sáng. Mẹ còn sống, mẹ nằm trong nhà, mẹ có ho một tiếng."

Bác Quyền mở miệng, rồi lại ngậm.

"Anh nhớ mẹ ho không?"

"…"

"Anh nhớ."

Cô Út quay ra phía tôi. Lần đầu trong đời cô nhìn thẳng vào mặt tôi lâu đến thế.

"Bà con." Cô nói. "Tôi là Trần Thị Út. Năm tám sáu tôi hai mươi tuổi, tôi chửa hoang. Người ta bỏ tôi đi, tôi không dám nói tên. Tôi đẻ ở nhà bà đỡ bên Đồng Chiêm."

"Út…" Bác Quyền gọi, giọng vỡ ra.

"Thằng bé đó là con tôi."

Không ai thở mạnh.

"Anh tôi đem nó đi cho." Cô Út nói tiếp, vẫn cái giọng nhỏ ấy. "Anh tôi bảo để em còn lấy chồng. Bảo để cả họ đỡ nhục. Rồi anh tôi đem cho nhà bác Ba ở ngay cuối làng. Ba mươi tư năm nay ngày nào tôi cũng đi qua cái ngõ đó."

Cô quay sang bác Quyền.

"Anh vừa nói ngoài loa. Anh nói ai chứng minh được có một giọt máu họ Trần thì anh khắc tên lên đầu trang."

"Út, mày…"

"Nó có nguyên một người." Cô Út nói. "Là tôi."

Bác Quyền ngồi thụp xuống cái ghế nhựa sau lưng. Ghế lệch, bác phải chống tay xuống nền bê tông.

"Anh Quyền." Cụ Nhiêu hỏi. "Đúng không?"

"Cụ…"

"Đúng không?"

Bác Quyền nhìn xuống. Mãi mới có tiếng.

"…Tôi sợ."

"Sợ cái gì?"

"Sợ họ mình mang tiếng."

"Rồi ba mươi tư năm sau, anh gọi cháu ruột anh là người dưng nước lã."

Bác Quyền không đáp.

Tôi vẫn đứng sau hàng rào sắt. Không ai bảo tôi bước ra, tôi cũng không bước ra.

Tay tôi lạnh. Sau lưng, con gái tôi hỏi mẹ nó, rất khẽ:

"Mẹ ơi, bà kia là bà gì của con?"

Chương 9 — Ai làm gì thì trả cái đó

"Anh Quyền, anh còn đứng ra chủ trì việc họ nữa không?"

"Cháu xin rút ạ."

"Rút thì rút. Nhưng rút xong phải làm cho xong cái đã."

Trời đã lên nắng. Bốn chục người vẫn đứng nguyên chỗ, không ai về.

"Việc thứ nhất. Hôm nay là ngày cải táng cụ ông. Ai chống gậy?"

Không ai trả lời.

"Tôi hỏi ai chống gậy?"

"Cháu ạ." Tôi nói.

"Thì ra đây."

Tôi bước qua hàng rào sắt. Ba mươi tư năm ở làng này, đây là lần đầu tôi đi vào giữa sân mà không phải để sửa cái gì.

"Việc thứ hai." Cụ Nhiêu quay sang bác Quyền. "Anh xin lỗi ai?"

Bác Quyền đứng dậy, quay về phía tôi.

"Không." Cụ Nhiêu gõ gậy. "Không phải nó trước."

Bác Quyền đứng chết trân. Rồi bác quay sang cô Út, quỳ xuống, hai đầu gối chạm nền bê tông còn ướt sương.

"Út."

"Anh đứng lên."

"Anh xin lỗi mày."

"Anh đứng lên đi, người ta nhìn."

"Cứ để người ta nhìn." Giọng bác vỡ, méo hẳn đi. "Ba mươi tư năm… anh đi qua nhà bà Ba… anh không dám nhìn vào sân…"

"Em biết."

"Anh… anh cứ nghĩ anh làm thế là cứu mày."

"Anh cứu anh."

Bác Quyền cúi đầu. Vai bác rung.

Cô Út nhìn anh trai một lúc lâu, rồi nói, vẫn cái giọng nhỏ:

"Thôi. Anh đứng lên. Lát nữa còn hạ huyệt."

"Việc thứ ba." Cụ Nhiêu quay sang bà Tuyết. "Cô Tuyết."

"Dạ."

"Cô hôm nọ sang nhà bà Ba nói câu gì?"

Bà Tuyết cúi mặt.

"Nói to lên."

"Cháu… cháu bảo bà ấy nhặt nó về là việc của bà ấy."

"Bây giờ cô sang nhà bà ấy, nói lại cho đúng."

"Dạ."

"Đi bây giờ."

"Dạ… giờ đang cải táng…"

"Cải táng thì tôi trông. Cô đi."

Bà Tuyết đi khỏi sân, đầu cúi, hai tay ôm cái túi xách.

Đến trưa thì máy phát tắt phụt. Đèn tắt, quạt tắt, cái máy cắt gạch kêu ọc một tiếng rồi im.

"Chập rồi." Có người kêu. "Ai biết điện đâu?"

"Gọi thợ trên huyện."

"Trưa thế này thợ nào lên."

Trung đứng cạnh tủ điện, cầm cái tuốc-nơ-vít, xoay đi xoay lại.

"Anh Trung biết không?" Có người hỏi.

"Tôi… tôi làm văn phòng."

"Thế ai biết?"

Trung quay lại, nhìn tôi, rồi nhìn xuống đất.

"Chú Kiên."

"Ừ."

"Chú… xem hộ cái."

Tôi mở nắp tủ, soi đèn pin.

"Cầu chì đứt. Với cái dây trung tính lỏng đầu cốt."

"Sửa được không chú?"

"Được."

Ba phút. Áp-tô-mát đóng, đèn sáng lại, quạt quay.

Trung đứng cạnh, tay vẫn cầm cái tuốc-nơ-vít không dùng đến.

"Chú Kiên."

"Gì."

"Hôm nọ tôi nói cái mái lệch…"

"Nó lệch thật." Tôi đóng nắp tủ. "Cái xà bên đông tôi kê thấp hai phân cho nước mưa nó chảy về rãnh. Anh nhìn từ cổng vào thì thấy lệch."

Trung không nói gì thêm.

Ba giờ chiều, hạ huyệt xong, ông Đường mở tráp lấy bộ đục ra.

"Bác Quyền." Ông gọi. "À không. Cụ Nhiêu."

"Gì chú?"

"Cái tên này… giờ tôi khắc vào nhánh nào ạ?"

Cả sân quay sang nhìn tôi.

Chương 10 — Bảy chữ

"Khắc vào nhánh cô Út. Ghi rõ: con đẻ."

"Khoan đã bác."

"Sao?"

"Cháu xin không."

Ông Đường ngẩng lên, tay còn cầm cái đục.

"Anh nói lại tôi nghe."

"Cháu xin bác giữ nguyên dòng cũ." Tôi nói. "Bảy chữ thôi ạ: con nuôi ông bà Trần Văn Ba."

Sân im.

"Anh Kiên." Cụ Nhiêu nhíu mày. "Anh nghĩ kỹ chưa? Bây giờ anh là máu mủ. Ghi máu mủ thì đứng hàng khác."

"Cháu nghĩ kỹ rồi ạ."

"Vì sao?"

Tôi nhìn ra chỗ mẹ tôi đang ngồi trên cái ghế nhựa, tay vẫn ôm cái bọc vải nâu.

"Vì hôm nay là ngày cải táng bố cháu."

Không ai nói gì.

"Nếu cháu đổi dòng đó," tôi nói tiếp, "thì trong cuốn gia phả này, bố mẹ cháu thành người ngoài."

"Nhưng…"

"Bố cháu nuôi cháu ba mươi tư năm. Mẹ cháu bế cháu từ cổng vào nhà lúc trời mưa. Cháu không đổi bảy chữ đó lấy hai chữ khác đâu ạ."

Cụ Nhiêu gật đầu rất chậm.

"Ông Đường."

"Dạ."

"Chú nghe rõ chưa?"

"Rõ ạ."

"Khắc đúng bảy chữ nó xin."

Ông Đường cúi xuống bàn. Tiếng đục gõ vào gỗ mít, đều, khô, từng tiếng một.

Cô Út đứng ở góc sân, dưới cái mái tôn.

Tôi đi lại.

"Cô."

Cô ngước lên.

"Cô ăn cơm chưa ạ?"

Cô lắc đầu.

"Trong nhà còn cơm. Cô vào ăn đi, chiều còn về."

Cô nhìn tôi, môi mấp máy.

"Con…"

"Cô cứ gọi cháu là Kiên."

"Ừ."

"Cháu chưa gọi cô bằng gì khác được đâu." Tôi nói. "Cháu không giận cô. Cháu chỉ chưa quen. Cô cho cháu ít lâu."

Cô Út gật đầu. Mắt cô đỏ, nhưng cô không khóc.

"Ừ. Cô đợi được."

"Cô đợi ba mươi tư năm rồi mà."

"Ừ." Cô cúi xuống. "Thì đợi thêm cũng chả sao."

Chiều hôm đó, khi mọi người về gần hết, bác Quyền đứng ở cổng khu mộ, tay cầm cái mũ nồi.

Bác không đội lên đầu.

"Anh Kiên."

"Dạ."

"Cái loa… hôm nay tôi bật to quá."

"Vâng."

"Con anh nó có sợ không?"

"Nó có hỏi cháu một câu."

"Hỏi gì?"

"Nó hỏi người dưng nước lã là gì."

Bác Quyền đứng im rất lâu.

"Anh trả lời nó thế nào?"

"Cháu bảo là người không có họ hàng gì với mình."

"Thế bây giờ anh định trả lời lại nó thế nào?"

Tôi nghĩ một lúc.

"Cháu sẽ bảo nó thế này." Tôi nói. "Máu mủ không phải cái để đem ra doạ người khác. Nó là cái người ta phải nuôi. Ai nuôi thì người đó là ruột thịt."

Bác Quyền gật đầu, rất khẽ.

"Anh… anh có định nói ra chuyện này với ai nữa không?"

"Cháu không tố bác." Tôi nói. "Cháu chỉ thôi không giữ giùm bác cái bí mật đó nữa. Ba mươi tư năm cháu giữ mà cháu còn không biết là mình đang giữ."

Bác Quyền đội cái mũ nồi lên, kéo sụp xuống.

Bác đi ra ngõ, không quay lại.

Tôi dắt xe. Thảo bế bé Su ngồi lên yên sau. Mẹ tôi ngồi giữa, tay vẫn ôm cái bọc vải.

"Mẹ."

"Ừ."

"Cái áo này mẹ cất từ năm chín hai à?"

"Ừ."

"Sao mẹ không nói với con sớm?"

Mẹ tôi im một lúc.

"Vì mẹ sợ."

"Mẹ sợ gì?"

"Sợ con biết con có mẹ đẻ rồi con đi."

Tôi bóp phanh, dừng hẳn giữa đường.

"Mẹ."

"Ừ."

"Con đi đâu bây giờ."

Mẹ tôi không đáp. Bà chỉ vòng tay ôm lấy eo tôi, như hồi tôi mười tuổi chở bà đi chợ Thá.

Xe chạy qua cổng nhà cô Út.

Cô đang đứng quét sân.

Tôi bấm còi một tiếng.

Cô ngẩng lên, đứng thẳng người, tay còn cầm cái chổi.

Rồi cô giơ tay lên vẫy — vụng, ngắn, như người lâu lắm không vẫy ai.

Bé Su ngồi sau lưng tôi vẫy lại.

Tôi không quay đầu. Tôi cứ đi thẳng.

Nhưng tôi đi chậm hơn một chút, để con bé còn kịp vẫy cho hết.